ENG
A A A
 sierpień 2019 

Zwierzę jako „ja” – zwierzę jako „inny” . O jesiennej odsłonie projektu „ Z perspektywy żaby”

Anna Koczorowska | taniecPOLSKA.pl | 2015

Relacje

16 grudnia 2015

Projekt Z perspektywy żaby, którego kuratorką w części performatywnej była Anna Królica, a organizatorem Centrum Kultury „Zamek” w Poznaniu, inspirowany był badaniami w ramach animal studies – nurtu humanistyki ekologicznej, który sobie za cel oddanie głosu zwierzętom w kulturze – głosu jak najbardziej autentycznego, podmiotowego, niezapośredniczonego przez ludzkie wyobrażenie o tym, czym lub kim zwierzę jest. Ponadto – przewartościowanie naszego myślenia o zwierzętach, uświadomienie, jak je widzimy, a jak – być może – powinnyśmy widzieć.

 

Bo przecież popędowa, fizjologiczna cząstka ludzkiej natury, często nazywana zwierzęcą, bywa kojarzona z tym, co w człowieku najbardziej ułomne i niedoskonałe. Marginalizowanie zwierząt, umieszczanie  ich niżej w hierarchii gatunków i usprawiedliwianie w ten sposób ich bezwzględnej eksploatacji, sprowadzanie do roli służebnej wobec człowieka, rodzi szereg pytań o możliwość redefinicji stosunków między zwierzęciem a człowiekiem i poszukiwanie  nowej przestrzeni współistnienia. Pojawiają się próby określenia na nowo statusu ontologicznego zwierzęcia, sytuowanego dotąd w krzywdzący sposób  poprzez definicje  w ramach systemu językowego jako obiekt, nie-podmiot i wartościowanego negatywnie – jako istota niższego rzędu, zgodnie z binarną opozycją człowiek –  zwierzę. Równouprawnienie ludzkich i zwierzęcych bytów w sztuce to wciąż przestrzeń do renegocjacji. Istnienie realnego, prawdziwego zwierzęcia pozostaje w literaturze czy sztukach wizualnych tematem znacznie rzadziej podejmowanym, aniżeli instrumentalne jego potraktowanie jako symbolu, alegorii czy baśniowej, zwierzęcej maski dla postaw czy cech ludzkich. 

 

Niemieccy artyści zaproszeni do udziału w jesiennej odsłonie projektu Z perspektywy żaby, Antonia Baehr i Martin Nachbar, włączają się do dyskusji na temat możliwości wzbogacającego spotkania pomiędzy zwierzęciem a człowiekiem na dwa odmienne sposoby. Antonia Baehr wraz z grupą przyjaciół – współtwórców spektaklu Abecedarium Bestiarium, muzyków, twórców  filmowych, artystów wizualnych – pozornie bliższa jest tradycyjnemu myśleniu o traktowaniu zwierząt w sztuce. Abecedarium Bestiarium jest bowiem próbą zobrazowania w spektaklu solowym relacji z bliskimi ludźmi za pomocą zwierzęcego medium.  W jej spektaklu nakładają się na siebie trzy warstwy interpretacyjne. Przywołując historię i przywracając pamięć zapomnianych gatunków zwierząt, opowiada jednocześnie o swojej relacji z danym artystą. Bazą  jest tu przygotowana przez niego partytura, będąca z kolei wyrazem odkrytej więzi podobieństwa z konkretnym wymarłym gatunkiem, wyrażającego się w wyglądzie lub charakterze. Baehr nawiązuje tutaj do zakorzenionego w literaturze i sztuce sposobu portretowania relacji społecznych przy pomocy zwierzęcych metafor, zabieg ten jednak jest jedynie wiązką składową wielowarstwowej konstrukcji scenicznej. Równie istotnym elementem staje się sięgniecie do historii naturalnej i wydobycie z zapomnienia wymarłych gatunków zwierząt, stworzenie scenicznego bestiariusza zwierząt „nieobecnych”, niejednokrotnie wytępionych w efekcie działalności człowieka, szczególnie w epoce kolonializmu, jak ptak dodo, który wyginął w drugiej połowie XVII wieku, czy krowa morska Stellera, której „głos” dociera do nas za pośrednictwem głosu Antonii Baehr oraz dźwięków wyobrażonych i utrwalonych przez Sabine Ercklentz.

 

Abecedarium Bestiarium odwołuje się do tradycji literackiej. Poza wspomnianym bestiariuszem – gatunkiem literatury dydaktycznej, zawierającym opisy realnych i fantastycznych zwierząt, nawiązuje do wierszowanych abecedariuszy, których części zaczynają się od kolejnych liter alfabetu. Litery, z których każda reprezentuje inne zwierze, pełnią ważną rolę w spektaklu. Rozrzucone na białej podłodze wyznaczają przestrzeń dla kolejnych, odrębnych scen, a jednocześnie wiodą od jednego do drugiego eksponatu – niczym w galerii, muzeum, ogrodzie zoologicznym czy gabinecie osobliwości. Performerka ożywia eksponaty, wędrując od jednej litery do następnej. Litera N reprezentuje postać bawolca krowiego, a scena rozwija się w seans spirytystyczny ze zmarłym zwierzęciem. F, czyli dziki koń leśny, to projekcja rysunków Antonii Baehr i Isabell Spengler, od dziecięcych prób do dojrzałych artystycznie szkiców, przedstawiających to piękne, wymarłe zwierzę. M to kot Martellego, a jednocześnie groźna, przeraźliwie miaucząca postać w figlarnej czarnej rękawiczce, przywodząca na myśl kota z Cheshire z Alicji w Krainie Czarów. T – tygrys tasmański – i scena oparta na prawdziwej historii ostatniego przedstawiciela gatunku, który zmarł w australijskim zoo w 1936 roku, pokazująca umierające, z każdą minutą słabnące zwierzę… Całość przenikają pytania o zanikającą bioróżnorodność: bezpowrotnie utracone gatunki, o rolę człowieka w metamorfozach natury, o tożsamość człowieka, sytuującą się pomiędzy zwierzęcością a człowieczeństwem; o tożsamość konkretnej osoby, zmienną w zależności od tego, kto ją określa; wreszcie o rolę projekcji i wyobraźni w próbie uzupełnienia historii naturalnej o opis gatunków, których zaledwie nieliczne opisy dotrwały do naszych czasów.

 

Natomiast u źródeł spektaklu Animal dances w choreografii Martina Nachbara jest czujna obserwacja zwierząt w ich naturalnym środowisku i w otoczeniu innych zwierząt. Przenika go fascynacja motoryką zwierząt, zwierzęciem jako „innym” człowieka, a jednocześnie pięknem i wdziękiem, które kryje się w instynktownej mądrości jego zachowań. Osią konstrukcyjną spektaklu jest ukazanie, jak zwierzęta się ze sobą porozumiewają, jak wykorzystują ruch jako środek wyrazu i narzędzie komunikacji. Klasycznym przykładem są tu – i być może właśnie dlatego nie pojawiają się  w spektaklu – ruchy taneczne pszczół robotnic czy „tańce miłosne” zwierząt w okresie godowym. Ruch skutecznie zastępuje mowę, a język, narząd kojarzący się z mówieniem, ukazany zostaje w takich funkcjach, jakie pełni w odniesieniu do zwierząt, na przykład podczas chłeptania wody. Spektakl to próba całkowitego odejścia od poetyki zwierzęcej maski, , a poprzez zerwanie z konwencjonalnymi, antropomorficznymi wyobrażeniami na ich temat zbliżenia sią do prawdy o realnych zwierzętach. A przy okazji ( być może intencjonalnie) udaje się pokazać, jak wiele pierwotnych ludzkich zachowań, związanych z czynnościami biologicznymi, wspólnych jest zwierzętom i ludziom.

 

Potrzeba zobaczenia i poznania zwierząt takimi, jakimi są naprawdę oraz sportretowania typowych dla nich zachowań i odruchów to aspekt, w którym spektakl Nachbara bezpośrednio łączy się z  refleksją badawczą w ramach animal studies. W Animal dances udaje się uchwycić „zwierzęcość” zachowań, a jednocześnie oddać gatunkową różnorodność świata zwierząt. Sportretowane tu zostają ptaki, ssaki i płazy. Pojawia się  barwne zróżnicowanie form i kształtów świata organicznego:  żółwie, żuki i papugę, stadko rozbrykanych koni, szpony i skrzydła, pióra i sierść, skoki i przewracanie się na grzbiet, budowanie gniazda z kawałków materiału i gałęzi, picie, bieganie i otrzepywanie się z wody, wreszcie spojrzenie zwierząt na nas, widzów, z mrocznej przestrzeni sugerującej las. Spojrzenie tworzące przestrzeń komunikacji pomiędzy różnymi, ludzkimi i nie ludzkimi, autonomicznymi formami życia.

W spektaklach Abecedarium bestiarium i Animal dances mamy do czynienia z dwoma różnymi podejściami do obecności zwierząt w sztuce. Pragnienie nowego spojrzenia na własną tożsamość w połączeniu z chęcią przywrócenia pamięci o wymarłych gatunkach zwierząt kontrastuje z potrzebą zbliżenia się do natury ui kazania możliwie jak najwierniejszego jej obrazu, pozbawionego kulturowego filtra. Jedno jest jednak wspólne – zainteresowanie tym, czego o zwierzętach nie wiemy, a być może powinniśmy się dowiedzieć.

 

Abecedarium Bestiarium, koncepcja, produkcja i wykonanie Antonia Baehr.

Animal dances, choreografia Martin Nachbar we współpracy z tancerzami.

 

Spektakle prezentowane w Centrum Kultury „Zamek” w Poznaniu w ramach projektu Z perspektywy żaby 19 września i 17 października 2015 roku, kurator części perfomatywnej projektu Anna Królica, organizator projektu: Centrum Kultury „Zamek”.

 

Bibliografia:

Antonia Baehr & Friends, Abecedarium Bestiarium, far festival des arts vivants Nyon, Switzerland 2013 Kwartalnik „Konteksty. Polska Sztuka Ludowa”  2009 nr 4.

 

 

INFORMACJA DLA UŻYTKOWNIKÓW SERWISU
Przed przystąpieniem do użytkowania Serwisu www.taniecpolska.pl operator Serwisu poleca zapoznanie się z Polityką Prywatności Serwisu.
Operator Serwisu poleca w szczególności zapoznanie się z postanowieniami Polityki Prywatności Serwisu w zakresie: Zapoznanie się z Polityką Prywatności Serwisu pozwoli wszystkim Użytkownikom na korzystanie z Serwisu zgodnie z obowiązującymi przepisami prawnymi oraz własną wolą wyrażoną w odpowiednich zgodach.
Operator Serwisu jest gotów odpowiedzieć na ewentualne pytania w sprawie wykonywania Polityki Prywatności Serwisu.
Nie pokazuj więcej tego powiadomienia