Janina Pudełek – dziejopisarka baletu warszawskiego

Młodość jej ojca przypadła na burzliwe lata pierwszej wojny światowej i odzyskania przez Polskę niepodległości. Jan Pudełek rzucił się w wir wydarzeń już w 1914 roku; studiował wówczas we Lwowie na Wydziale Prawa, ale przerwał naukę i dołączył do kolegów z Okręgu Rzeszowskiego Związku Strzeleckiego. Walczył w VI batalionie Legionów Polskich pod rozkazami Józefa Piłsudskiego. Dosłużył się stopnia kapitana i został odznaczony Krzyżem Virtuti Militari VI klasy oraz Krzyżem Walecznych^[1]. W 1920 roku został przydzielony do służby w Adiutanturze Generalnej w Kancelarii Wojskowej Naczelnika Państwa, Józefa Piłsudskiego. Po odejściu ze służby studiował prawo, podjął pracę w Ministerstwie Opieki Społecznej i został naczelnikiem Wydziału Nieruchomości w PKO w Warszawie. Matka Janiny Pudełek pełniła funkcję sekretarza Sądu Najwyższego.

Rodzina zamieszkała w nowo zbudowanym budynku przy alei 3 Maja, w którym Janina spędziła całe swoje życie. W 1937 roku rozpoczęła naukę w prywatnej szkole powszechnej, którą ukończyła w tajnych kompletach w 1944 roku. Równolegle uczyła się języka angielskiego i niemieckiego, a także chodziła na zajęcia do Janiny Mieczyńskiej, której przedwojenna Szkoła Rytmiki i Plastyki należała do czołowych placówek uczących gimnastyki rytmicznej według zasad Dalcroze’a. Okupacja położyła się cieniem na życiu rodziny – ojciec był więziony na Pawiaku, a następnie wywieziony do Niemiec. Janina od 1943 roku włączyła się w działalność Szarych Szeregów. Od wybuchu powstania warszawskiego do czerwca 1945 roku przebywała w majątku rodziny matki pod Ożarowem, gdzie kontynuowała naukę w tajnych kompletach organizowanych przez Siostry Urszulanki.

Po wojnie ojciec wrócił na dawne stanowisko w banku, a matka otrzymała pracę w Ministerstwie Sprawiedliwości. Janina wróciła do szkoły i uczyła się do 1949 roku w II Miejskim Gimnazjum i Liceum im. Jana Kochanowskiego. Zaraz potem podjęła studia polonistyczne na Uniwersytecie Warszawskim i po trzech latach otrzymała dyplom zawodowy. Będąc na trzecim roku, chodziła dodatkowo na zajęcia pierwszego roku Studium Dramaturgicznego działającego w Państwowym Instytucie Sztuki Teatralnej w Warszawie. Z powodu represji władz komunistycznych ojciec za przynależność do Legionów stracił pracę w banku PKO, a Janina nie została przyjęta na studia magisterskie (tytuł magistra otrzymała eksternistycznie w 1961 roku).

W związku z zaistniałą sytuacją Janina zaczęła szukać pracy – w 1952 roku prowadziła sekretariat w „Pamiętniku Teatralnym”, potem przez dwa lata pracowała jako redaktor w Państwowym Wydawnictwie Naukowym. W tym czasie wróciła do zajęć tanecznych – uczestniczyła w lekcjach tańca klasycznego prowadzonych przez Leona Wójcikowskiego i występowała w zespole amatorskim utworzonym przy Towarzystwie Przyjaźni Polsko-Radzieckiej. Zajęcia tam prowadził Jerzy Gogół – wychowanek przedwojennej szkoły baletowej w Warszawie, tancerz i choreograf, wówczas po studiach w moskiewskim GITIS-ie^[2]. Zapewne kontakt z Gogółem i bezpośrednia styczność z technikami tanecznymi wzbudziła zainteresowanie Janiny baletem i jego historią. Od 1956 roku pracowała w Bibliotece Uniwersytetu Warszawskiego. Dwa lata później została przyjęta do pierwszego zespołu pracowników Muzeum Teatralnego – nowo powołanej placówki, w której Janina Pudełek prowadziła dział teatrów muzycznych, aż do emerytury w 1991 roku. Stworzyła tam między innymi katalogi repertuaru teatrów muzycznych, katalogi osobowe i przygotowywała wystawy.

Rok 1958 był ważny dla Janiny Pudełek jeszcze z jednego powodu – zadebiutowała jako autorka na łamach „Pamiętnika Teatralnego” artykułem o warszawskim balecie romantycznym. Stał się on zwiastunem książki Warszawski balet romantyczny w latach 1802–1866, która została wydana w 1968 roku przez Polskie Wydawnictwo Muzyczne. Było to pierwsze wnikliwe opracowanie ważnego okresu w historii baletu, które wymagało od Janiny Pudełek tytanicznej pracy (dokumentacja Teatru Wielkiego w Warszawie w dużym stopniu spłonęła w czasie drugiej wojny światowej, tak więc repertuar był rekonstruowany głównie na podstawie prasy). Temat książki posłużył do rozprawy doktorskiej, którą Janina Pudełek obroniła w 1971 roku w Instytucie Sztuki PAN. Następna książka, wydana w 1981 roku, zatytułowana Warszawski balet w latach 1867–1915 stanowiła kontynuację poprzedniej i przyniosła autorce tytuł doktora habilitowanego.

Pracując w Muzeum Teatralnym, którego siedziba mieści się w gmachu Teatru Wielkiego w Warszawie (obecnie Teatr Wielki – Opera Narodowa), Janina Pudełek miała okazję nie tylko być na bieżąco z repertuarem operowo-baletowym, ale także poznawała pracujących tam artystów. Zaowocowało to współpracą w postaci opracowania librett baletowych: Wesela w Ojcowie w 1976 roku w choreografii Witolda Grucy^[3] oraz Figlów szatana w 1988 roku, również autorstwa tego choreografa^[4]. Dla Teatru Wielkiego w Poznaniu w 1981 roku napisała libretto do baletowej wersji opery Hrabina Stanisława Moniuszki w choreografii i reżyserii Henryka Konwińskiego. Była również autorką wielu cennych tekstów historycznych zamieszczanych w programach baletowych. W latach 1974–1990 publikowała w piśmie „Teatr” recenzje z przedstawień baletowych i przybliżała dokonania artystów baletu. Współpracowała z „Ruchem Muzycznym” i „Tańcem” wydawanym przez Polski Teatr Tańca – Balet Poznański (1974–1986) i jego nową wersją ukazującą się w Teatrze Wielkim w Warszawie w latach 1992–1994. Zamieszczała kolejne cenne publikacje w „Pamiętniku Teatralnym”, między innymi na temat działalności Polskiego Baletu Reprezentacyjnego, pracy artystycznej Feliksa Parnella i Jana Cieplińskiego. Artykuły Janiny Pudełek przybliżały dzieje baletu warszawskiego w XIX wieku. Opisywała w nich losy warszawskiej szkoły baletowej, przybliżała sukcesy polskiego baletu z okresu międzywojennego i tłumaczyła na język polski fragmenty Kodeksu Terpsychory Carla Blasisa i The Art of Making Dances Doris Humphrey. Propagowała historię polskiego baletu, zamieszczając teksty w nowojorskim „Dance Chronicle” i kolońskim „Ballet International”. W latach 1970–2002 współpracowała z Encyklopedią Muzyczną PWM jako autorka i redaktorka naukowa działu Tancerze. Opracowała noty biograficzne polskich tancerzy w: Polskim Słowniku Biograficznym, Słowniku biograficznym teatru polskiego 1765–1965 oraz w Słowniku biograficznym teatru polskiego 1900–1980. Jej hasła dotyczące baletu polskiego znajdują się również w brytyjskiej Encyclopedia of Dance and Ballet (1978) i amerykańskiej International Encyclopedia of Dance (1998). Współpracowała z Centralną Poradnią Artystycznego Ruchu Amatorskiego, co zaowocowało publikacją jej dwóch książek: Z dziejów baletu w 1969 roku i Z historii baletu w 1981 roku. Opracowała również hasło Balet w Encyklopedii kultury polskiej XX wieku. Teatr. Widowisko (2002).

W 1974 roku, dwa lata po utworzeniu Studium Zawodowego Nauczycieli Tańca w Państwowej Wyższej Szkole Muzycznej w Warszawie (obecnie Uniwersytet Muzyczny Fryderyka Chopina), zaczęła wykładać historię tańca, a później także estetykę tańca. Napisała skrypt dla studentów zatytułowany Tajniki sztuki baletowej. Rozważania o estetyce i anatomii baletu. Wykłady prowadziła do 2000 roku, przekazując studentom nie tylko fakty historyczne, ale także zamiłowanie do historii zawodu tancerza i szacunek do osiągnięć minionych pokoleń. Była promotorką i recenzentką kilkudziesięciu prac magisterskich. W 1997 roku otrzymała tytuł profesora nadzwyczajnego.                                          

Od 1966 roku Janina Pudełek była członkinią polskiego ośrodka międzynarodowej organizacji – International Institute of Theatre, a od 1971 roku pełniła obowiązki stałej delegatki do spraw baletu. Brała udział w sesjach Komitetu Tańca i współorganizowała w 1985 roku międzynarodowe seminarium: Narodowość i balet. Prowadziła także kursy mazura i poloneza dla zagranicznych pedagogów i choreografów w 1988 roku.

W 1990 roku Janina Pudełek ciężko zachorowała, ale dzięki lekarzom i hartowi ducha udało jej się przezwyciężyć chorobę. Musiała jednak ograniczyć wykłady i pisanie tekstów. Szukała dla siebie następcy i zanim się pojawiłam, byli to: Jacek Łumiński i tragicznie zmarły Przemysław Sokólski. W 1991 roku poprosiłam Panią profesor o spotkanie i wspomniałam, że studiuję w Petersburgu historię baletu i mam dostęp do archiwów. Otrzymałam zadanie znalezienia w petersburskich archiwach informacji o wyjeździe warszawskich tancerzy na występy do Petersburga w 1851 roku. Misja się powiodła, powstał artykuł, który uzupełnił białe plamy i udało się sprostować kilka błędnych informacji, które utrwaliły się już w historii. Po ukończeniu przeze mnie studiów i przyjeździe do Warszawy Pani Janina Pudełek roztoczyła nade mną opiekę. Podjęłam pracę w Muzeum Teatralnym, a później zastąpiłam ją na uczelni. Jeszcze za życia Pani profesor obiecała mi swój księgozbiór i katalogi – podkreślając, że otrzymam je razem z regałami, co zawsze wzbudzało mój uśmiech.

Niestety przyszedł ten dzień, gdy dowiedzieliśmy się o śmierci Pani profesor Janiny Pudełek, która zmarła 27 października 2004 roku^[5]. Wspominam Panią profesor jako ciepłą osobę, która miała niezwykłe poczucie humoru, była życzliwa ludziom i zapisała się w serdecznej pamięci współpracowników i studentów. Miała rozległą wiedzę, ceniła balet brytyjski i znała ogromny repertuar baletowy, który za jej czasów był prezentowany na warszawskiej scenie. Dzięki zagranicznym wyjazdom znała również poziom i repertuar innych zespołów baletowych. Pani profesor na zawsze pozostanie w mojej pamięci i znowu się uśmiecham, bo tak, jak obiecała Pani profesor, mam w mieszkaniu jej regały z książkami. Niektóre z nich mają dedykacje dla Pani profesor od Ivora Guesta, Wiery Krasowskiej czy Rama Gopala.

Droga Pani profesor, dziękuję za przekazanie mi pałeczki w sztafecie historyków baletu. Mam nadzieję, że spełniam Pani oczekiwania. W gronie studentów jest kilkoro, których fascynuje historia baletu. Jest więc nadzieja na kontynuację naszych wysiłków.

Przypisy:

[1] J. Pudełek, W drużynie Komendanta: ze wspomnień żołnierza I Brygady i oficera Adiutantury Generalnej Naczelnika Państwa (1914–1921), Warszawa 1938 (wydanie drugie oprac. Marek Cisek, Wydawnictwo LTW, Łomianki 2009).

[2] GITIS – Państwowy Instytut Sztuki Teatralnej; moskiewska uczelnia kształcąca między innymi pedagogów baletowych i choreografów.

[3] Balet Wesele w Ojcowie do muzyki Karola Kurpińskiego i Józefa Damsego, premiera odbyła się w 1976 roku w Teatrze Wielkim w Warszawie.

[4] Balet Figle szatana do muzyki Stanisława Moniuszki, Adama Münchheimera i Rafała Augustyna, premiera odbyła się w 1988 roku w Teatrze Wielkim w Warszawie.

[5] Grób Janiny Pudełek znajduje się na Cmentarzu Bródnowskim, 34D /6 /24.

Źródła:

Akt ślubu nr 551 z 1922 roku, Warszawa-Śródmieście, Parafia Wszystkich Świętych, Archiwum Archidiecezjalne Warszawskie.

Dziębowska Elżbieta, Pudełek Janina biogram,
https://polskabibliotekamuzyczna.pl/encyklopedia/pudelek-janina/,
[dostęp: 28.08.2025].

Hasło Janina Pudełek w: Archiwum Teatru Wielkiego – Opery Narodowej, https://archiwum.teatrwielki.pl/osoba/baza/janina-pudelek, [dostęp: 28.08.2025].

Hasło Janina Pudełek w: Encyklopedia Teatru Polskiego, https://encyklopediateatru.pl/osoby/26459/janina-pudelek,
[dostęp: 28.08.2025].

Hasło Janina Pudełek w: Wikipedia, https://pl.wikipedia.org/wiki/Janina_Pude%C5%82ek, [dostęp: 28.08.2025].

Hasło Janina Pudełek w: taniecPOLSKA.pl, https://taniecpolska.pl/ludzie-tanca/janina-pudelek, [dostęp: 28.08.2025].

Krasiński Edward, Janina Pudełek (1930–2004), „Pamiętnik Teatralny” 2005, z. 1–2,
s. 282–286, pdf.

Pudełek Jan, W Adiutanturze Generalnej Naczelnika Państwa i Naczelnego Wodza, „Niepodległość i Pamięć” 2004, nr 11/1 (20), 227–244, pdf.

Pudełek Jan, W drużynie Komendanta: ze wspomnień żołnierza I Brygady i oficera Adiutantury Generalnej Naczelnika Państwa (1914–1921), Warszawa 1938 (wydanie drugie oprac. Marek Cisek, Wydawnictwo LTW, Łomianki 2009).

„Rocznik Kolbuszowski”, praca zbiorowa, red. naczelny ks. Sławomir Zych, Regionalne Towarzystwo Kultury im. J. M. Goslara w Kolbuszowej przy wsparciu Miejskiej i Powiatowej Biblioteki Publicznej w Kolbuszowej, Kolbuszowa 2018, nr 18, pdf.

Wspomnienie o Pani Profesor Janinie Pudełek,
https://web.archive.org/web/20050103051536/http://www.chopin.edu.pl/polskie/aktualnosci/pudelek.html, [dostęp: 28.08.2025].