Zabezpieczenie emerytalne tancerzy i tancerek zawodowych w Polsce

Wprowadzenie

Zawód tancerza wymaga wysokiej sprawności fizycznej i dobrej kondycji oraz wytrzymałości psychicznej. Wieloletni, intensywny proces kształcenia rozpoczyna się zazwyczaj już w dzieciństwie, podczas gdy kariera sceniczna trwa znacznie krócej niż aktywność zawodowa w większości innych profesji. Codzienne treningi, próby i występy wiążą się z dużym obciążeniem organizmu, ryzykiem kontuzji oraz stopniowym ograniczaniem możliwości wykonawczych. W konsekwencji tancerze często kończą karierę sceniczną na długo przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego[1].

Specyfika zawodu przez wiele lat znajdowała odzwierciedlenie w polskim systemie zabezpieczenia społecznego, w którym tancerze należeli do grup uprawnionych do wcześniejszej emerytury. Rozwiązanie to umożliwiało zakończenie pracy scenicznej, gdy jej dalsze wykonywanie stawało się utrudnione lub niemożliwe ze względu na stan zdrowia. Wejście w życie 1 stycznia 2009 roku ustawy o emeryturach pomostowych znacząco wpłynęło nie tylko na sytuację socjalną tancerzy, lecz także na sposób planowania przez nich dalszej aktywności zawodowej. Obowiązujące rozwiązanie jest jednak kwestionowane jako niedostosowane do rzeczywistego przebiegu kariery scenicznej, co stanowi punkt wyjścia współczesnej debaty nad zabezpieczeniem emerytalnym tej grupy zawodowej. Odpowiedzią na wynikające trudności jest dyskutowany w Sejmie projekt przywrócenia wcześniejszych emerytur dla tej grupy zawodowej.

Wcześniejsze emerytury jako element modelu kariery zawodowej tancerzy

Szczególne uprawnienia emerytalne tancerzy zawodowych zostały wprowadzone w naszym kraju w okresie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej. Ich podstawę stanowiła ustawa z dnia 27 września 1973 roku o zaopatrzeniu emerytalnym twórców i ich rodzin, a następnie rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 roku w sprawie wieku emerytalnego oraz wzrostu emerytur i rent inwalidzkich dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze[2]. Przyjęte rozwiązania wpisywały działalność artystyczną w katalog prac, których specyfika uzasadniała odmienne warunki nabywania praw emerytalnych. Zawodów tych nie oceniano więc wyłącznie z perspektywy ogólnych zasad uczestnictwa w rynku pracy, lecz uwzględniano również charakter wykonywanych czynności oraz możliwość ich kontynuowania wraz z wiekiem.

Zgodnie z § 12 rozporządzenia z 7 lutego 1983 roku pracownicy wykonujący działalność twórczą lub artystyczną mogli nabywać prawo do emerytury po osiągnięciu wieku zróżnicowanego w zależności od rodzaju wykonywanej pracy. W przypadku tancerzy, akrobatów, gimnastyków, ekwilibrystów i kaskaderów granicę tę ustalono na poziomie 40 lat dla kobiet oraz 45 lat dla mężczyzn. Warunkiem skorzystania z uprawnienia było wykonywanie działalności artystycznej przez co najmniej 15 lat, a także posiadanie wymaganego okresu zatrudnienia, wynoszącego 20 lat w przypadku kobiet i 25 lat w przypadku mężczyzn. Konstrukcja ta łączyła zatem kryterium wieku z określonym stażem ogólnym oraz odpowiednio długim okresem wykonywania pracy o szczególnym charakterze. Prawo do wcześniejszej emerytury nie wynikało wyłącznie z formalnego posiadania kwalifikacji artystycznych, lecz było związane z rzeczywistym i długotrwałym wykonywaniem zawodu. Przyjęcie wieku 40 i 45 lat jako granicy umożliwiającej zakończenie aktywności zawodowej nie miało charakteru przypadkowego. Odpowiadało ono specyfice cyklu pracy zawodowej tancerzy, który istotnie różni się od przebiegu kariery w większości pozostałych profesji.

Przygotowanie do wykonywania zawodu rozpoczyna się zazwyczaj w dzieciństwie i obejmuje wieloletnią, intensywną edukację artystyczną[3]. W przypadku osób kształcących się w ogólnokształcących szkołach baletowych nauka rozpoczyna się po ukończeniu III klasy szkoły podstawowej, a więc na ogół w wieku 9–10 lat. Nie jest to jednak jedyna droga prowadząca do zawodowego wykonywania tańca. Wejście na rynek pracy następuje stosunkowo wcześnie, często bezpośrednio po ukończeniu szkoły baletowej lub zakończeniu innej formy przygotowania zawodowego, a okres najwyższej aktywności scenicznej przypada na pierwsze lata dorosłości[4]. Jednocześnie już w tej fazie kariery tancerze podlegają znacznym obciążeniom fizycznym, wynikającym z codziennych treningów, wielogodzinnych prób, występów oraz konieczności stałego utrzymywania wysokiego poziomu sprawności.

Wraz z długością okresu wykonywania zawodu zwiększa się ryzyko urazów i przewlekłych schorzeń układu ruchu, a możliwości realizowania wymagającego repertuaru stopniowo maleją. Chociaż tempo tych zmian ma charakter indywidualny, kariera sceniczna tancerzy jest relatywnie krótka. Międzynarodowe badania przeprowadzone w Australii, Szwajcarii i Stanach Zjednoczonych wykazały, że aktywni tancerze przewidywali zakończenie kariery przeciętnie około 41–47. roku życia, podczas gdy osoby, które już zeszły ze sceny, kończyły ją średnio w wieku 32–35 lat[5]. Wskazuje to, że moment zakończenia aktywności scenicznej może nastąpić znacznie wcześniej, niż zakładają sami tancerze. Wiek przyjęty w dawnych polskich regulacjach odpowiadał zatem najpóźniejszemu okresowi kariery, w którym kumulacja obciążeń mogła prowadzić do utraty zdolności do wykonywania pracy scenicznej. Nie oznaczała ona jednak całkowitej niezdolności do pracy, lecz konieczność zakończenia aktywności wymagającej szczególnych predyspozycji fizycznych i stałego utrzymywania wysokiej sprawności. Wcześniejsza emerytura stanowiła ważny element modelu kariery tancerza, który zapewniał stabilizację dochodową po zakończeniu pracy scenicznej. Pełniła funkcję kompensacyjną wobec wysokiego obciążenia fizycznego, ryzyka utraty zdrowia oraz ograniczonego czasu wykonywania zawodu, a instytucjom artystycznym ułatwiała wymianę pokoleniową w zespołach. Jednocześnie utrwalała model oparty na jednej specjalizacji i nie skłaniała do zdobywania dodatkowych kwalifikacji.

Zmiana systemu emerytalnego po 2008 roku

Odejście od wcześniejszych emerytur dla tancerzy zawodowych stanowiło element szerszej reformy polskiego systemu emerytalnego, zapoczątkowanej pod koniec lat 90. XX wieku. Zakładała ona ograniczenie możliwości przechodzenia na emeryturę przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego oraz stopniowe wygaszanie uprawnień przysługujących licznym grupom zawodowym. Utrzymywanie dotychczasowego systemu uznawano za czynnik sprzyjający przedwczesnej dezaktywizacji zawodowej i zwiększający obciążenia systemu ubezpieczeń społecznych. Szczególne rozwiązania miały odtąd obejmować węższy krąg osób wykonujących prace, których kontynuowanie jest ograniczone ze względu na ich warunki lub charakter[6].

Zasadnicze znaczenie dla tancerzy miała ustawa z dnia 19 grudnia 2008 roku o emeryturach pomostowych, obowiązująca od 1 stycznia 2009 roku. Tancerze zawodowi zostali w niej uznani za osoby wykonujące pracę związaną z bardzo ciężkim wysiłkiem fizycznym, nie zachowali jednak prawa do świadczenia w wieku 40 lat w przypadku kobiet i 45 lat w przypadku mężczyzn. Emerytura pomostowa przysługuje im po ukończeniu odpowiednio 55 i 60 lat, po spełnieniu pozostałych warunków ustawowych, obejmujących między innymi wymagany okres pracy w szczególnych warunkach oraz odpowiedni okres składkowy i nieskładkowy[7]. W praktyce oznaczało to przesunięcie momentu uzyskania świadczenia o 15 lat. Możliwość skorzystania z emerytury pomostowej jest dodatkowo uzależniona od udokumentowania wymaganych okresów pracy. Ma to szczególne znaczenie dla tancerzy niezależnych, wykonujących pracę projektową i korzystających z różnych form zatrudnienia. Rzeczywista aktywność sceniczna nie zawsze przekłada się bowiem na okresy uwzględniane przy ustalaniu prawa do świadczenia. Tancerze funkcjonujący poza stałymi zespołami i instytucjami artystycznymi (których jest dziś coraz więcej) znajdują się zatem w mniej korzystnej sytuacji niż osoby zatrudnione na podstawie umowy o pracę[8].

Emerytura pomostowa jedynie częściowo odpowiada specyfice kariery tancerza. Uwzględnia szczególne obciążenia związane z wykonywaniem tego zawodu, lecz nie zapewnia zabezpieczenia w momencie, w którym wiele osób faktycznie traci możliwość kontynuowania pracy scenicznej. Zaznaczyć należy, że zmiana ta szczególnie silnie dotknęła jednak tancerzy znajdujących się w zaawansowanej fazie kariery, którzy do końca 2008 roku nie spełnili wszystkich warunków uzyskania wcześniejszej emerytury. Osoby te rozpoczynały kształcenie i pracę zawodową w ramach modelu zakładającego możliwość uzyskania świadczenia po zakończeniu kariery scenicznej, a jednocześnie nie były przygotowane do podjęcia innej aktywności zawodowej. Reformie nie towarzyszyło wprowadzenie dostosowanego do ich potrzeb systemu reorientacji zawodowej. Dopiero w 2015 roku uruchomiono Program przekwalifikowania zawodowego tancerzy, który do dziś wspomaga tancerzy w podjęciu zmiany ścieżki zawodowej[9].

Konsekwencje zmian dla tancerzy i instytucji tańca

Ograniczenie szczególnych uprawnień emerytalnych stworzyło lukę pomiędzy faktycznym zakończeniem kariery scenicznej a osiągnięciem wieku uprawniającego do emerytury pomostowej lub powszechnej. Jej konsekwencje obejmują sytuację zdrowotną, zawodową i ekonomiczną tancerzy. Wobec braku możliwości uzyskania świadczenia część z nich kontynuuje pracę pomimo bólu, urazów lub pogarszającej się sprawności[10].

Zakończenie kariery tanecznej nie oznacza zazwyczaj całkowitej niezdolności do pracy, lecz wymaga podjęcia zatrudnienia w innym charakterze. Przejście to utrudniają wąska specjalizacja oraz intensywny rytm pracy, ograniczający możliwość wcześniejszego zdobywania dodatkowych kwalifikacji. Szczególnie trudna jest sytuacja osób zatrudnionych na podstawie umów cywilnoprawnych i pracujących projektowo, których nieregularne dochody i nieciągłe okresy ubezpieczenia wpływają również na przyszłe świadczenia. Utracie dochodu mogą ponadto towarzyszyć koszty leczenia, rehabilitacji i przekwalifikowania. Także relatywnie niskie wynagrodzenia etatowe ograniczają możliwość zgromadzenia oszczędności na okres przejściowy[11].

Zakończenie kariery scenicznej ma również wymiar psychologiczny. Taniec, ze względu na rozpoczęcie kształcenia w dzieciństwie, staje się ważnym elementem tożsamości zawodowej i osobistej. Rezygnacja z występowania może oznaczać utratę dotychczasowej roli i przynależności do zespołu, szczególnie gdy następuje nagle wskutek kontuzji[12]. Zmiany oddziałują także na funkcjonowanie instytucji, utrudniając prowadzenie polityki kadrowej i wymianę pokoleniową. Liczba stanowisk pozwalających wykorzystać doświadczenie tancerzy poza sceną jest niewielka, a nie każda osoba kończąca karierę może podjąć pracę pedagogiczną, choreograficzną lub organizacyjną. Brak spójnych mechanizmów przechodzenia do kolejnych ról prowadzi zatem do utraty zgromadzonych kompetencji oraz problemów organizacyjnych po stronie instytucji[13].

Uruchomiony w 2015 roku Program przekwalifikowania zawodowego tancerzy wspiera zmianę profesji poprzez finansowanie kształcenia i doradztwo zawodowe. Ogranicza ryzyko trwałego wycofania się tancerzy z rynku pracy, jednak jego skuteczność zależy od odpowiednio wczesnego rozpoczęcia reorientacji. Podejmowanie jej dopiero wskutek kontuzji lub utraty zatrudnienia oznacza działanie pod presją zdrowotną, ekonomiczną i psychologiczną. Planowanie drugiej kariery powinno zatem rozpoczynać się jeszcze podczas aktywności scenicznej i stanowić element edukacji artystycznej oraz polityki kadrowej instytucji. Program nie zastępuje jednak wcześniejszej emerytury: wspiera dalszą aktywność zawodową, lecz nie zapewnia dochodu pomiędzy zakończeniem pracy scenicznej a podjęciem nowego zatrudnienia. System odpowiadający specyfice kariery tancerza powinien więc łączyć reorientację zawodową z czasowym zabezpieczeniem dochodowym i ochroną zdrowia.

Współczesne postulaty przywrócenia szczególnych uprawnień emerytalnych

Problem zabezpieczenia emerytalnego tancerzy pozostaje przedmiotem debaty środowiskowej i prac legislacyjnych. Organizacje reprezentujące tancerzy oraz instytucje artystyczne postulują przywrócenie możliwości uzyskania świadczenia przez kobiety w wieku 40 lat, a przez mężczyzn – w wieku 45 lat, wskazując, że emerytury pomostowe nie zapewniają ochrony w okresie faktycznej utraty możliwości wykonywania pracy scenicznej[14].

W grudniu 2024 roku grupa senatorów wniosła projekt nowelizacji ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz ustawy o emeryturach pomostowych. Dnia 13 marca 2025 roku Senat zdecydował o wniesieniu projektu do Sejmu, gdzie został on oznaczony jako druk nr 1141. Projekt przewiduje ustanowienie odrębnej emerytury tancerza zawodowego, przysługującej kobietom od 40., a mężczyznom od 45. roku życia, po co najmniej 20 latach wykonywania zawodu. Obejmuje nie tylko osoby zatrudnione na podstawie umowy o pracę, lecz także tancerzy wykonujących zawód na podstawie określonych umów cywilnoprawnych. Dnia 25 marca 2026 roku odbyło się pierwsze czytanie projektu w Komisji Polityki Społecznej i Rodziny. Według stanu na wrzesień 2026 roku projekt ten pozostaje przedmiotem prac sejmowych[15].

W toku prac senackich przedmiotem sporu stał się zakres podmiotowy regulacji. Pierwotne określenie „tancerz baletowy” zastąpiono pojęciem „tancerza zawodowego”, uwzględniającym zróżnicowanie technik i form pracy scenicznej. Zmiana ta odpowiada postulatom środowiska, które wskazywało, że wysokie obciążenia fizyczne występują także w pracy tancerzy współczesnych, musicalowych i ludowych. Nadal istotne pozostaje jednak precyzyjne określenie osób uprawnionych, sposobu dokumentowania pracy oraz uwzględnienia nieetatowych form wykonywania zawodu[16]. Projekt zakłada wyłączenie tancerzy zawodowych z systemu emerytur pomostowych i ustanowienie odrębnego świadczenia, którego konstrukcja nawiązuje do rozwiązań obowiązujących przed 2009 rokiem. Przywracałoby ono zgodność między wiekiem uzyskania świadczenia a typowym momentem zakończenia kariery scenicznej, ale zarazem tworzyłoby kolejny wyjątek od zasad powszechnego systemu emerytalnego. Wątpliwości budzi również wymagany dwudziestoletni okres wykonywania zawodu, który może wykluczyć osoby zmuszone do wcześniejszego zakończenia kariery wskutek poważnej kontuzji. Przede wszystkim jednak utrata zdolności do pracy scenicznej nie oznacza zazwyczaj całkowitej niezdolności do pracy. Projektowane świadczenie pełniłoby więc nie tylko funkcję emerytalną, lecz także funkcję zabezpieczenia dochodu w okresie transformacji zawodowej[17].

Podczas prac sejmowych w marcu 2026 roku przedstawiciele Ministerstwa Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej poinformowali o przygotowywaniu alternatywnej koncepcji, zakładającej rozszerzenie szczególnych zasad emerytur pomostowych dla tancerzy. Uzyskanie świadczenia miałoby być powiązane nie tylko ze stażem scenicznym, lecz również z potwierdzoną medycznie utratą możliwości dalszego wykonywania zawodu. Koncepcja ta nie przybrała jednak wówczas postaci formalnego projektu legislacyjnego[18]. Niezależnie od wybranego rozwiązania szczególne świadczenie powinno zostać powiązane z ochroną zdrowia, czasowym zabezpieczeniem dochodowym oraz reorientacją zawodową. Jego funkcją nie powinno być automatyczne wycofanie tancerza z rynku pracy, lecz umożliwienie bezpiecznego przejścia do kolejnego etapu aktywności zawodowej.

Podsumowanie

Przeprowadzona analiza wskazuje, że szczególne uprawnienia emerytalne stanowiły istotny element modelu kariery tancerzy zawodowych, uwzględniający ograniczony czas pracy scenicznej i jej wysokie koszty zdrowotne. Reforma obowiązująca od 2009 roku nie wyeliminowała tych uwarunkowań, lecz zmieniła sposób rozłożenia wynikającego z nich ryzyka. Wiek uzyskania emerytury pomostowej nie odpowiada typowemu momentowi utraty możliwości wykonywania zawodu, wskutek czego odpowiedzialność za zabezpieczenie okresu pomiędzy zakończeniem kariery scenicznej a podjęciem innej pracy została w znacznej mierze przeniesiona na samych tancerzy. Program przekwalifikowania zawodowego częściowo wypełnia tę lukę, nie zapewnia jednak ochrony dochodowej w okresie przejściowym.

Współczesna debata nad przywróceniem szczególnych uprawnień emerytalnych potwierdza potrzebę lepszego dostosowania systemu do przebiegu kariery tancerza. Powrót do wcześniejszych emerytur może zapewnić stabilizację dochodową i ułatwić funkcjonowanie instytucji artystycznych, ale nie rozwiązuje samodzielnie problemu dalszej aktywności zawodowej osób schodzących ze sceny. Adekwatne rozwiązanie powinno zatem łączyć ochronę zdrowia, czasowe zabezpieczenie dochodu oraz odpowiednio wcześnie rozpoczętą reorientację zawodową. Tak skonstruowany system uwzględniałby zarówno szczególne warunki wykonywania zawodu, jak i możliwość wykorzystania kompetencji tancerzy w kolejnych fazach ich życia zawodowego.

Przypisy

[1] Vide Arkadiusz Czerniakowski, Zawód: Tancerka/Tancerz. Identyfikacja kluczowych problemów z perspektywy badań własnych, „Społeczeństwo i Ekonomia” 2016, nr 1(5), s. 85–97.

[2] Ustawa z dnia 27 września 1973 r. o zaopatrzeniu emerytalnym twórców i ich rodzin (Dz.U. 1973 nr 38 poz. 225); rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego oraz wzrostu emerytur i rent inwalidzkich dla pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze (Dz.U. 1983 nr 8 poz. 43).

[3]  Cf. Marta Seredyńska, Sytuacja tancerzy na rynku pracy w Polsce, Fundacja Rezonanse Kultury, Narodowy Instytut Muzyki i Tańca, Warszawa 2024; Richard Polacek, Tara Schneider, Dancers’ Career Transition, International Federation of Actors, Brussels 2011.

[4] Cf. Joan Jeffri, David Throsby, Life after Dance: Career Transition of Professional Dancers, „International Journal of Arts Management” 2006, vol. 8, nr 3, s. 54–63.

[5] Vide William J. Baumol, Joan Jeffri, David Throsby, Making Changes: Facilitating the Transition of Dancers to Post-Performance Careers, The aDvANCE Project, New York 2004, s. 4–7.

[6] Uzasadnienie projektu ustawy o emeryturach pomostowych, druk sejmowy nr 1070, Sejm RP VI kadencji, https://orka.sejm.gov.pl/Druki6ka.nsf/wgdruku/1070 [dostęp: 8.09.2026]. Cf. Agnieszka Chłoń-Domińczak, Marek Góra, Michał Rutkowski, Shaping Pension Reform in Poland: Security through Diversity, „Social Protection Discussion Paper” No. 9923, World Bank, Washington 1999.

[7] Ustawa z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych (Dz.U. 2008 nr 237 poz. 1656).

[8] Vide Dorota Ilczuk, Anna Karpińska, Policzone i Policzeni 2024! Artyści, twórcy i wykonawcy w Polsce, Centrum Badań nad Gospodarką Kreatywną Uniwersytetu SWPS, Warszawa 2024; Marta Seredyńska, Warunki pracy środowiska osób freelancerskich działających w obszarze tańca współczesnego i konceptualnego, Warszawskie Obserwatorium Kultury 2023.

[9] Vide Poza sceną. Druga kariera. Rozmowy przeprowadzone przez doradczynie zawodowe Dobrosławę Choryńską-Chudy i Ewę Warchoł w latach 2017–2022, Narodowy Instytut Muzyki i Tańca, Warszawa 2023.

[10] Vide Amy J. Vassallo, Evangelos Pappas, Emmanuel Stamatakis, Charlotte E. Hiller, Injury Fear, Stigma, and Reporting in Professional Dancers, „Safety and Health at Work” 2019, vol. 10, nr 3, s. 260–264.

[11] Vide Dorota Ilczuk, Anna Karpińska, op. cit.

[12] Cf. Victoria C. Willard, David Lavallee, Retirement Experiences of Elite Ballet Dancers: Impact of Self-Identity and Social Support, „Sport, Exercise, and Performance Psychology” 2016, vol. 5, nr 3, s. 266–279.

[13] Vide Arkadiusz Czerniakowski, op. cit.

[14] Zob. Stanowisko Zarządu Sekcji Tańca i Baletu Związku Artystów Scen Polskich ZASP w sprawie senackiego projektu ustawy o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz ustawy o emeryturach pomostowych, https://www.senat.gov.pl/download/gfx/senat/pl/senatinicjatywypliki/2158/4/zasp_stib_do_237-1.pdf [dostęp: 10.09.2026]. Cf. Uzasadnienie senackiego projektu ustawy, druk sejmowy nr 1141, https://www.sejm.gov.pl/Sejm10.nsf/druk.xsp?nr=1141 [dostęp: 11.09.2026].

[15] Senacki projekt ustawy o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz ustawy o emeryturach pomostowych, druk sejmowy nr 1141, https://www.sejm.gov.pl/Sejm10.nsf/druk.xsp?nr=1141 [dostęp: 10.09.2026].

[16] Stanowisko Zarządu Sekcji Tańca i Baletu…, op. cit.

[17] Jacek Męcina, Marta Seredyńska, Opinia w sprawie senackiego projektu ustawy o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz ustawy o emeryturach pomostowych (druk sejmowy nr 1141), Biuro Analiz i Petycji Kancelarii Senatu, Warszawa 2026. Cf. Jacek Łumiński, Andrzej Jasiński, Wybrane zagadnienia dotyczące tancerzy zawodowych w kontekście projektu ustawy o zmianie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz ustawy o emeryturach pomostowych (druk sejmowy nr 1141), Biuro Analiz i Petycji Kancelarii Senatu, Warszawa 2026.

[18] Zapis przebiegu posiedzenia Komisji Polityki Społecznej i Rodziny z 25 marca 2026 r., Sejm RP X kadencji, https://www.sejm.gov.pl/Sejm10.nsf/prace_komisji_info.xsp?data=2026-03-25 [dostęp: 11.09.2026].