Losy Bronisławy Niżyńskiej, siostry geniusza tańca, Wacława Niżyńskiego,  zainspirowały Ewę Stachniak do napisania powieści biograficznej zatytułowanej Bogini tańca. Ta fascynująca książka,  pełna żywych obrazów zaczerpniętych z sal prób i z teatrów, opowiada o tułaczce rodziny tancerzy, o wzlotach i upadkach artystów – ludzi szczególnie wrażliwych. Jest to opowieść o tancerce i choreografce, która stała się „Wybraną” w Święcie wiosny Wacława Niżyńskiego.

Wersja do druku

Udostępnij

Losy Bronisławy Niżyńskiej, siostry geniusza tańca, Wacława Niżyńskiego,  zainspirowały Ewę Stachniak do napisania powieści biograficznej zatytułowanej Bogini tańca. Ta fascynująca książka,  pełna żywych obrazów zaczerpniętych z sal prób i z teatrów, opowiada o tułaczce rodziny tancerzy, o wzlotach i upadkach artystów – ludzi szczególnie wrażliwych. Jest to opowieść o tancerce i choreografce, która stała się „Wybraną” w Święcie wiosny Wacława Niżyńskiego.

 

Ewa Stachniak przyznaje, że ze wspomnieniami Bronisławy Niżyńskiej Early Memoirs[i] zetknęła się przypadkowo. Pełna anegdot opowieść o losach Niżyńskich stała się następnie kanwą powieści Bogini tańca. Do jej napisania autorka  przygotowała się, podczas kwerendy w Bibliotece Kongresu w Waszyngtonie, gdzie znajduje się kolekcja Bronisławy Niżyńskiej, składająca się z jej pamiętników, notatek choreograficznych, listów, zdjęć, wywiadów, programów przedstawień i recenzji. Jednak Bogini tańca, która wyłania się z kart książki Stachniak, jest literackim przetworzeniem faktów, fikcji i wyobraźni[ii]. Pierwotnie książka została napisana w języku angielskim, do rąk polskiego czytelnika trafia jej tłumaczenie.

 

Barwne życie Bronisławy Niżyńskiej (1891-1972) przypadło na okres, w którym Europą targały rewolucje, wojny, a w sztuce zachodziły gruntowne przemiany. Książka Ewy Stachniak ukazuje kobietę silną, niezależną, poszukującą swojej  własnej artystycznej tożsamości .Jako siostra genialnego tancerza, żyjąc w jego cieniu, Bronisława Niżyńska stara się odnaleźć swoją drogę i systematycznie buduje indywidualną karierę. Poznajemy również historię rodziny Niżyńskich: burzliwe relacje rodziców oraz silny związek trójki rodzeństwa Niżyńskich (Stanisław, Wacław, Bronisława), czas spędzony przez Bronisławę i Wacława w Cesarskiej Szkole Baletowej i moment ich wczesnej kariery w Teatrach Cesarskich[iii] (Teatr Maryjski w Moskwie), a także prywatne losy Bronisławy przepełnione raczej smutnymi i gorzkimi doświadczeniami niż sukcesami. Napisana w pierwszej osobie, z punktu widzenia tytułowej bohaterki, Bogini tańca retrospektywnie ukazuje życie artystki, której nie wystarczały tradycyjne formy i utarte ścieżki w sztuce  schyłku XIX wieku. Życie bohaterki naznaczone było smutkiem, lękiem, goryczą, ale też wiarą w wartość tańca, któremu poświęciła całe swoje życie.

Tytuł Bogini tańca, nawiązujący do przydomka, jakim określano Wacława Niżyńskiego – geniusz tańca, boski tancerz[iv] – nie do końca oddaje ducha powieści. Życie Bronisławy, również na kartach powieści Stachniak, przyćmione jest bowiem przez postać genialnego brata, jej artystyczny rozwój przebiegał pod silnym wpływem Wacława. W wersji oryginalnej tytuł powieści – The Chosen Maiden – nawiązuje bezpośrednio do roli Wybranej, którą Niżyński przygotował dla swojej siostry w Święcie wiosny. Zastanawia, dlaczego polski wydawca zrezygnował z dosłownego tłumaczenia. Podobnie jak dziewczyna w Święcie wiosny, Wybrana przez swoją społeczność do złożenia w ofierze, Bronisława Niżyńska poświęciła swoje życie, by zapewnić opiekę i utrzymanie swojej rodzinie.

Książka Ewy Stachniak podzielona jest na sześć części – ułożonych chronologicznie i obejmujących  lata 1894-1939. W odróżnieniu od wspomnień Early Memoirs – bardzo szczegółowych, skomponowanych zarówno problemowo, jak i chronologicznie, a kończących się na roku 1914 – losy bohaterki ukazane są tutaj do momentu, w którym na stałe opuszcza kontynent europejski.

Pierwsza część książki, obejmująca lata 1894-1900, opisuje relacje rodziców, Eleonory i Tomasza, i dzieciństwo samego rodzeństwa. Rozstanie rodziców i odejście ojca z domu było pierwszym poważnym przeżyciem dla rodzeństwa Niżyńskich. W tym okresie Bronisława, jako siostra i przyjaciółka swojego brata, mierzyła się z buńczucznością i wielkością Wacława, jak również z jego odmiennością; autorka dość delikatnie porusza w tym kontekście wątek homoseksualizmu Niżyńskiego. Do osobistych rozterek dochodzi pogarszający się stan zdrowia najstarszego brata, Stanisława, który ostatecznie zostaje oddany do sanatorium.

Część druga, osadzona w latach 1900-1908, dotyczy okresu nauki w Carskiej Szkole Baletowej w Petersburgu. Autorka barwnie ukazuje czytelnikom realia szkoły baletowej, wiernie zaczerpnięte ze wspomnień Niżyńskiej[v]. Los zdecydowanie poskąpił Niżyńskiej wygód i przyjemności, te pojawiały się jedynie za sprawą mentorów Wacława; autorka bardzo delikatnie nawiązuje do homoseksualnych związków Niżyńskiego.. Dopiero po pierwszych sukcesach  artystycznych brata, byt rodziny uległ poprawie, Wacław zaczął utrzymywać dom, wcześnie stając się głową rodziny i oczkiem w głowie matki.

Okres  przypadający na lata 1908-1913, opisany w części trzeciej, obejmuje początek kariery tanecznej Bronisławy w Teatrze Maryjskim i jednocześnie, od roku 1909,  pracę z Baletami  Rosyjskimi  Sergiusza Diagilewa (lata 1909-1913). Dyscyplina szkoły, panujące ówcześnie obyczaje i konwenanse, uchroniły młodą Bronisławę przed skandalem romansu ze starszym od niej śpiewakiem operowym, Fiodorem Szalapinem. Również ta część wspomnień Niżyńskiej została dosyć wiernie oddana w książce Stachniak[vi]. Autorka dodała  temu wątkowi nieco pikanterii, gdyż w rzeczywistości Bronisława z Szalapinem nigdy nie przebywała sam na sam. Zawsze towarzyszyła im osoba trzecia, najczęściej koleżanka z zespołu, Ludmiła. Miłość do Szalapina była dla Niżyńskiej inspiracją podczas całej jej kariery[vii]. Walka z młodzieńczymi uczuciami zakończyła się małżeństwem z tancerzem z zespołu, Aleksandrem (Saszą) Koczetowskim. Z tego związku urodziła się córka Irina, a później syn Lew. Pierwsza ciąża odsuwa występ Bronisławy w roli Wybranej w Święcie wiosny.

W części czwartej, z lat 1914-1921, opisywana historia wykracza poza Early Memoirs. Dowiadujemy się o Szkole Ruchu, którą Bronisława otworzyła w Kijowie (1919-20). Jest to bardzo ciekawy, dotychczas mało znany wątek w karierze zawodowej Niżyńskiej. Szkoda, że nie znajdziemy w tym miejscu więcej szczegółów, mówiących  np.  o tym, że inspiracją dla założeń szkoły i przygotowywania tancerzy do baletów Niżyńskiego była rytmika Émile’a Jacques-Dalcroze’a. W tym samym czasie rodzi się jej ukochany syn Lew, w kolejnych miesiącach odchodzi od niej mąż. To czas walki o przetrwanie i próby ucieczki z opanowanej przez bolszewików Rosji, aby dołączyć do Wacława, którego stan zdrowotny się pogarszał.

Część piąta (1921-1932) to lata choroby psychicznej brata i powrót Bronisławy do Baletów Rosyjskich zarówno jako tancerki, jak i w zupełnie nowej roli – choreografki  (lata 1921-24[viii]). Powrót skruszonego męża ostatecznie doprowadza do rozłamu związku zakończonego rozwodem. W tym czasie Balety Rosyjskie przeżywają kryzys, ale dzięki współpracy z Théâtre de Monte Carlo wracają do świetności. Dla artystki otwiera się też nowy rozdział w życiu osobistym – związek z Kolą Syngajewskim uwieńczony małżeństwem w 1924 roku. W tym samym czasie matka Bronisławy, która wspierała ją we wszystkim, była jej przyjaciółką i przewodniczką życia, umiera po ciężkiej chorobie (1932).

Lata 1933-37 zostają w książce ujęte w formie wspomnienia. W tym czasie Bronisława współpracowała z teatrami w Buenos Aires, Londynie, Monte Carlo, założyła też własny zespół[ix]. W sezonie 1937/38  objęła stanowisko baletmistrza i choreografa Polskiego Baletu Reprezentacyjnego w Warszawie.

Część szósta, przypadająca na lata 1938-1939, jest dla Bronisławy czasem naznaczonym największą tragedią osobistą – śmiercią ukochanego dziecka, Lewuszki, w wypadku samochodowym. To także rok ucieczki przed kolejną wojną, czas niepewności, wyjazd do Ameryki. Książka kończy się tak,  jak się zaczęła, od snucia wspomnień podczas rejsu transatlantyckiego w roku 1939, dzięki czemu zyskuje wyrazistą klamrę kompozycyjną.

***

W książce Ewy Stachniak o życiu Bronisławy Niżyńskiej widać bardzo wyraźne wpływy wspomnień Early Memoirs – szczególnie w przypadku pierwszych czterech rozdziałów Bogini tańca, opisujących ścisłą relacje Bronisławy z bratem Wacławem. Fragmenty te  są w dużej mierze opowieścią o samym Wacławie z punktu widzenia jego siostry – tak jak ma to miejsce we wspomnieniach zredagowanych przez Irinę Niżyńską – córkę Bronisławy. Dopiero druga część książki, obejmująca okres po 1914 roku, ukazuje więcej szczegółów z życia tytułowej bohaterki.  Książka Stachniak jest napisana literackim językiem, co tym bardziej angażuje w lekturę. Dzięki temu czytelnicy łatwo zanurzają się w świat tańca przełomu wieków. Liczne nazwiska wielkich artystów – m.in. Matyldy Krzesińskiej, Michaiła Fokina, Isadory Duncan, Sergieja Diagilewa, Serge’a Lifara – skłaniają do dalszych poszukiwań i zachęcają do zapoznania  się z historią tańca tego okresu.

Na polskim rynku wydawniczym z roku na rok przybywa książek poświęconych sztuce tańca. W większości są to jednak pozycje specjalistyczne, pisane przez naukowców i krytyków, podczas gdy Bogini tańca to propozycja uniwersalna. Bogata w szczegóły z życia wybitnej tancerki może sprawić, że czytelnicy zainteresują się sztuką Terpsychory.

Copyright taniecPOLSKA.pl (miniaturka)

 

Bogini tańca, Ewa Stachniak, przeł. Nina Dzierżawska Znak literanova, Kraków 2017.

Wiecej o książce

 


[i] Bronislava Nijinska: Early Memoirs,  translated and edited by Irina Nijinska, Jean Rawlinson, introduction: Anna Kisselgoff, Holt, Rinehart and Winston, New York 1981.

[ii]Ewa Stachniak, Bogini tańca,  przeł. Nina Dzierżawska, Znak litera nova, Kraków 2017, s. 523.

[iii] Ewa Stachniak używa tłumaczenia „Carska Szkoła Baletowa”, podobnie jak Jacek Tokarczyk w swojej książce Balet. Kryształowy łabędź carskiego Petersburga, Księży Młyn Dom Wydawniczy/Instytut Muzyki i Tańca, Łódź 2013. Inni autorzy Imperial Theater School tłumaczą jako „Cesarska szkoła baletowa” i „Teatr/Balet cesarski”, por. Tacjanna Wysocka, Dzieje baletu, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1970; Richard Buckle, Diagilew, Polskie Wydawnictwo Muzyczne SA, Kraków 2014.

[iv] Przydomek „boga tańca” przed Niżyńskim należał do Gaetano Vestrisa. O Niżyńskim jako geniuszu/bogu tańca więcej pisze Richard Buckle, w książce Diagilew, Polskie Wydawnictwo Muzyczne SA, Kraków 2014, s. 180; Tacjanna Wysocka, Dzieje baletu, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1970, s. 159.

[v]Ewa Stachniak, op.cit. s. 71-72,  84. por. Early Memoirs, s. 96, 98.

[vi]  Ibidem, s. 183-190,  por. Early Memoirs s. 336-351.

[vii] Early Memoirs s.332.

[viii] Serge Lifar, La Danse. La Danse académique et l’Art chorégraphique, Éditions Gonthier, Pays-Bas 1965, s.105-108.

[ix] Słownik Biograficzny Teatru Polskiego 1900-1980 t. II, PWN,  Warszawa 1994, biogram dostępny także na stronie internetowej „Encyklopedii Teatru Polskiego” http://www.encyklopediateatru.pl/osoby/41564/bronislawa-nizynska  [dostęp: 05.09.2017].

Wydawca

taniecPOLSKA.pl ()

W ramach naszej witryny stosujemy pliki cookies w celu świadczenia Państwu usług na najwyższym poziomie, w tym w sposób dostosowany do indywidualnych potrzeb.

Korzystanie z witryny bez zmiany ustawień dotyczących cookies oznacza, że będą one zamieszczane w Państwa urządzeniu końcowym.

Kliknij tutaj, aby dowiedzieć się więcej.

Close